Archive for the 'αἱ καλαὶ τέχναι' Category

22
Ιολ.
20

«Περιπλανώμενη Γη»: Είναι κάτι περισσότερο από «κινέζικο Χόλιγουντ»;

Η κινέζικη ταινία επιστημονικής φαντασίας «Περιπλανώμενη Γη» (διεθνής τίτλος:“The Wandering Earth”) διαθέτει όλα τα προαπαιτούμενα ενός χολιγουντιανού μπλοκμπάστερ με μια επίγευση κινέζικης πρωτοπορίας. Από τα τέλη Απριλίου 2019 είναι διαθέσιμη στο Netflix. Άραγε αξίζει να της αφιερώσετε δύο ώρες από τη ζωή σας;
Λίγα λόγια για την υπόθεση
Βρισκόμαστε στο έτος 2061 και ο Ήλιος έχει πάψει να είναι σύμμαχος της ζωής μας όπως τον γνωρίζουμε. Η παγκόσμια κυβέρνηση έχει θέσει σε εφαρμογή ένα φιλόδοξο σχέδιο για την μετακίνηση του πλανήτη μας στο Άλφα Κενταύρου μέσω υπερκινητήρων. Κατά τη διάρκεια αυτού του ταξιδιού καταστροφικά καιρικά φαινόμενα μαστίζουν την επιφάνεια της Γης, που υποχρεώνουν τον πληθυσμός να βρει καταφύγιο σε υπόγειες πολιτείες.
Τα τελευταία δεκαεφτά χρόνια ο αστροναύτης Liu Peiqiang βρίσκεται στον διαστημικό σταθμό που φροντίζει για την σωστή πλοήγηση του πλανήτη μας. Πίσω στη Γη, ο γιος του Peiqiang αποφασίζει να γιορτάσει τον κινέζικο νέο χρόνο με ένα ταξίδι στην επιφάνεια. Όμως, καθώς η Γη πλησιάζει τον Δία, παγιδεύεται στο βαρυτικό του πεδίο και αρχίζει η αντίστροφη μέτρηση για να αποφευχθεί η σύγκρουση που θα σημάνει το οριστικό της τέλος.
Wandering Earth Rockets
Αν έπρεπε να κατονομάσω σύγχρονους Κινέζους σκηνοθέτες, δύσκολα θα έφτανα πέρα από τον Ang Lee και τον Zhang Yimou. Παλιές καραβάνες κι οι δυο τους. Ο μεν Lee βρίσκεται εδώ και χρόνια στο Χόλιγουντ, ενώ το “The Great Wall” του 2016 μού γέννησε αμφιβολίες, αν ο Yimou μπορεί να ξαναφτάσει στο επίπεδο παλαιότερων ταινιών του. Ίσως το φετινό του “Shadow” να με κάνει να αλλάξω γνώμη.
Ο νεαρός Frant Gwo σίγουρα δεν ανήκει στα μεγάλα ονόματα της κινεζικής κινηματογραφικής βιομηχανίας. Η «Περιπλανώμενη Γη» αποτέλεσε ένα στοίχημα τόσο για τον ίδιο, όσο και για όσους τον εμπιστεύτηκαν. Ο Gwo παρέλαβε ένα σενάριο βασισμένο σε έργο ενός από τους σπουδαιότερους σύγχρονους συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας και ένα αξιοσέβαστο μπάτζετ 50 εκατομμυρίων δολαρίων. Παρέδωσε μια ταινία που κατέγραψε ιστορικά νούμερα όχι μόνο στο κινέζικο, αλλά και στο παγκόσμιο box office. Κάπως έτσι, το Netflix, που παρεμπιπτόντως δεν λειτουργεί –τουλάχιστον όχι νόμιμα– στην Κίνα, αγόρασε τα δικαιώματα της ταινίας και την σέρβιρε στους θεατές ανά την Γη.

Wandering_Earth_Chinese_Poster

Ενδεχομένως να έχετε ακουστά το βιβλίο επιστημονικής φαντασίας «Το πρόβλημα των τριών σωμάτων» του Κινέζου συγγραφέα Liu Cixin, το οποίο κυκλοφορεί στην Ελλάδα από τις εκδόσεις Sελίνι (και αναμένεται να δούμε στον κινηματογράφο). Η «Περιπλανώμενη Γη» βασίζεται στο ομώνυμο διήγημα του Cixin. Ωστόσο, η υπόθεση έχει υποστεί τόσο ριζικές αλλαγές που την καθιστούν σχεδόν αγνώριστη. Το σενάριο είναι ελαφρώς ακατανόητο έως σαχλό, καθώς οι ήρωες ωθούνται σε αψυχολόγητες επιλογές με μοναδικό στόχο να προαχθεί η δράση. Επίσης, το μοντάζ παρουσιάζει κενά και λογικά άλματα, αποκαλύπτοντας σεναριακές προσαρμογές της τελευταίας στιγμής. Σε ορισμένες σκηνές μοιάζει απλώς με ακόμα μια χολιγουντιανή ταινία καταστροφής και το μόνο που τη διαφοροποιεί είναι η εξωτερική εμφάνιση των πρωταγωνιστών της και η γλώσσα που μιλούν.
Κατά τη γνώμη μου, άλλο ένα σοβαρό μειονέκτημα της ταινίας αποτελεί η αίσθηση του χρόνου. Σίγουρα δεν περιμένουμε απόλυτη επιστημονική πιστότητα, γι’ αυτό δεν θα μπω καν στη συζήτηση περί σωστού και λάθους. Ωστόσο, τα γεγονότα που περιγράφονται δεν γίνεται να λάβουν χώρα στις παρουσιαζόμενες χρονικές κλίμακες. Και ξεπερνώ το ότι ο Ήλιος χρειάζεται ακόμα περί τα 5 δισεκατομμύρια χρόνια ζωής μέχρι να μετατραπεί σε Κόκκινο Γίγαντα και να πυροδοτήσει όσα περιγράφονται. Στέκομαι κυρίως στο γεγονός που βρίσκεται στο επίκεντρο της ταινίας, δηλαδή στην χρήση του βαρυτικού πεδίου του Δία για να μπορέσει η Γη να ξεφύγει από το Ηλιακό μας Σύστημα. Η ιδέα δεν είναι καινούργια. Για την ακρίβεια, τα διαστημόπλοια Voyager 1 και 2, οι ανθρώπινες δημιουργίες που έχουν ταξιδέψει μακρύτερα από κάθε άλλη στην ιστορία της ανθρωπότητας, χρησιμοποίησαν αυτή την τεχνική την δεκαετία του 1970. Ωστόσο, η τεχνική απαιτεί μέρες, αν όχι εβδομάδες, για ταχύτητες διαστημοπλοίων, ενώ στην ταινία δίνεται η εντύπωση ότι ολόκληρος ο πλανήτης μας παγιδεύεται μέσα σε μερικά λεπτά. Η διαχείριση του κινηματογραφικού χρόνου αποτελεί πάντα μια πρόκληση για έναν δημιουργό. Ο αγαπημένος μου Alfred Hitchcock είχε παραδώσει μαθήματα στο “Rope” (ελληνικός τίτλος: «Ο Βρόχος») για το πώς μπορεί να «απλωθεί» ο κινηματογραφικός χρόνος. Ο Frant Gwo σίγουρα δεν χρησιμοποιεί τέτοιες «φαντεζί» τεχνικές, όπως έκανε ο Iñárritu στο “Birdman”. Ο κινηματογράφος της ψυχαγωγίας δεν χρειάζεται να γίνεται τεχνικά περίπλοκος. Παρόλα αυτά, οφείλει να μεταδίδει την αίσθηση της επιτακτικότητας στα γεγονότα που πυροδοτούν την πλοκή του. Για να το εκφράσω πιο απλά, δεν γίνεται ο αγώνας ταχύτητας μιας χελώνας να εξομοιώνεται με τη φόρμουλα 1.
Wandering Earth Astronaut
Μετά από τα παραπάνω, δικαίως θα υποθέσατε ότι απαντάω αρνητικά στο αρχικό ερώτημα. Κι όμως όχι. Η «Περιπλανώμενη Γη» αξίζει κάθε λεπτό που θα της αφιερώσετε. Καταρχάς, αποτελεί ξεκάθαρα μια προσεγμένη «ταινία για τις μάζες» χωρίς συμπλέγματα ενοχής. Συχνά βλέπουμε ταινίες που θα ήθελαν να είναι κάτι διαφορετικό από αυτό που είναι. Θα ήταν ακριβές να χαρακτηρίσουμε την «Περιπλανώμενη Γη» ως «κινέζικο Χόλιγουντ», αλλά θα αποτελούσε μόνο την μία όψη του νομίσματος. Η άλλη όψη αποκαλύπτει μια ιδέα που σπανίως απαντάται στην αμερικάνικη κινηματογραφική βιομηχανία του θεάματος: την αίσθηση της συλλογικότητας. Τα προβλήματα που θα αντιμετωπίσει η ανθρωπότητα στο κοντινό μέλλον δεν θα κάνουν διαχωρισμούς ανάμεσα σε έθνη και κράτη. Ήδη η κλιματική αλλαγή έχει κινητοποιήσει πρωτοβουλίες που, πέρα από την αναγκαιότητα άμεσης δράσης, προσπαθούν να αναδείξουν την υποχρέωσή μας να σταθούμε ενωμένοι. Στα λόγια είναι εύκολο και συνάμα το «όλοι μαζί μπορούμε» ακούγεται συχνά γελοίο –ανάλογα με το ποιοι το επικαλούνται–, μα εν τέλει είναι η απόλυτη πραγματικότητα. Η «Περιπλανώμενη Γη» οραματίζεται μια ανθρωπότητα ενωμένη και μια λύση που δεν θα βασίζεται σε υπερήωες και από μηχανής θεούς, αλλά σε κάθε μικρό λιθαράκι κάθε ανθρώπου ανεξάρτητα από την καταγωγή, την ηλικία και το φύλο του. Ουτοπικό; Μάλλον ναι, μα αυτός είναι ένας από τους λόγους που λατρεύουμε τον κινηματογράφο.
Όπως οι περισσότερες ταινίες επιστημονικής φαντασίας, η «Περιπλανώμενη Γη» έχει αναφορές στο «2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος». Αμφισβητεί ανοιχτά την καθολική υποταγή στην τεχνητή νοημοσύνη, η οποία ήδη ελέγχει τα σπίτια μας και σύντομα ενδεχομένως να ελέγχει και την μοίρα μας. Τα οπτικά εφέ, τα οποία επαίνεσε και ο James Cameron, αποδεικνύονται άξια της εποχής τους και θα σας κάνουν να εύχεστε να τα απολαμβάνατε σε μεγαλύτερη οθόνη.
Wandering Earth
Σε μια χρονιά που ξεκίνησε με την Κίνα να γίνεται η πρώτη χώρα που προσγειώνει επιτυχώς σκάφος της στην «σκοτεινή» πλευρά της Σελήνης (δηλαδή στην πλευρά της Σελήνης που δεν είναι ποτέ ορατή από τη Γη) και να αποκαλύπτει τα σχέδιά της για αποστολή στον Άρη, μόνο τυχαία δεν θεωρώ την κυκλοφορία της «Περιπλανώμενης Γης». Η σύγχρονη κούρσα του διαστήματος δεν αποτελεί παιχνίδι δύο μόνο αντιπάλων και οι ισορροπίες είναι ιδιαιτέρως λεπτές, κυρίως λόγω της εμπλοκής του ιδιωτικού τομέα (π.χ. η SpaceX του Elon Musk και η Blue Sky του Jeff Bezos). Η Κίνα εξαπλώνεται, σχεδιάζει στρατηγικές κινήσεις και επενδύει εκεί που άλλοι υποχωρούν. Για παράδειγμα, ενώ οι ΗΠΑ πρόκειται μετά το 2024 να σταματήσουν την χρηματοδότηση του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού (στον οποίο δεν συμμετέχει η Κίνα), η Κίνα βρίσκεται στα τελευταία στάδια υλοποίησης ενός νέου διαστημικού σταθμού, που αναμένεται να είναι έτοιμος το 2022. Μάλιστα ο Κινέζικος Διαστημικός Σταθμός θα στεγάσει πειράματα από 17 διαφορετικά έθνη, υποστηρίζοντας εμπράκτως την εικόνα της «ενωμένης ανθρωπότητας» που προβάλλει η «Περιπλανώμενη Γη».
Wandering Earth Heroes
Μάλλον η ανθρωπότητα θα χρειαστεί να εγκαταλείψει τη Γη, αντί να την μετακινήσει. Και πιθανότατα οι προκλήσεις που θα αντιμετωπίσει στο εγγύς μέλλον θα οφείλονται περισσότερο σε δικές της ολέθριες αβλεψίες παρά σε φυσικές καταστροφές. Η «Περιπλανώμενη Γη» δεν συζητά ούτε τις ανθρώπινες ευθύνες ούτε κάποιο ρεαλιστικό σενάριο διαφυγής. Ας μη την κρίνουμε όμως για όσα δεν είναι. Περισσότερο από το «κινέζικο Armageddon», η «Περιπλανώμενη Γη» είναι μια μοντέρνα Sci-Fi εκδοχή του «Τίγρης και Δράκος».

Για το Mixgrill, 02.07.2019

18
Ιολ.
20

Musikträume: δαίμονες και άγγελοι

Είναι λίγοι οι καλλιτέχνες που μπορούν να σε αγγίξουν πραγματικά, που το έργο τους μπορεί να περάσει υποδόρια και να φτάσει μέχρι τα μύχια της ψυχής σου.

Είχα ξεχάσει πόσο πολύ μπορεί να με αγγίξει ο Rufus Wainwright. Η αλήθεια είναι ότι είχε καιρό να δώσει σχετικά νέα δείγματα. Όμως, φέτος χτύπησε διάνα. Τόσο μουσικά (με την εσωτερική ένταση και την κλιμάκωση) και ερμηνευτικά (αυτό το γοητευτικό ανερυθρίαστο ψεύδισμα), όσο πρωτίστως στιχουργικά.

Η μάχη με τους εσωτερικούς μας δαίμονες είναι πιθανότατα η σημαντικότερη που καλούμαστε να δώσουμε στη ζωή μας. Και το λάφυρο από αυτή είναι απλώς ότι ανοίγει τον δρόμο για τις μάχες που αναπόδραστα ακολουθούν με τους δαίμονες των άλλων. Χρειάζεται συχνή υπενθύμιση ότι δεν πρόκειται για μια δική μας ιδιοτροπία ή ιδιαιτερότητα.

Κάθε Σάββατο ο clandestino κάνει μουσικά όνειρα και ξεχωρίζει έναν ήχο που χαρακτήρισε την εβδομάδα του.

15
Ιολ.
20

Πώς ακούνε μουσική οι εξωγήινοι;

Να εξηγηθώ ευθύς εξ αρχής. Σε αυτό το κείμενο δεν θα δοθεί απάντηση στο ερώτημα του τίτλου, ούτε φυσικά στο ερώτημα που κρύβεται πίσω του, αν δηλαδή υπάρχουν εξωγήινοι. Ωστόσο, ο τίτλος κάθε άλλο παρά προβοκατόρικος είναι. Πάμε βήμα βήμα να τον εξερευνήσουμε.
Υπάρχουν εξωγήινοι;
Η σύντομη απάντηση είναι «δεν ξέρουμε». Αν κάποιος απαντήσει οτιδήποτε διαφορετικό χωρίς να χρησιμοποιήσει ρήματα, όπως «υποθέτω», «φαντάζομαι», «ελπίζω», «πιστεύω», μην του ξαναμιλήσετε. Υπάρχουν πολύ σοβαρότερα πράγματα για να ασχοληθούμε από το να προσπαθούμε να αποδομούμε θεωρίες συνωμοσίας.

Η Θεοπούλα από την τηλεοπτική σειρά «Στο παρά 5» καταθέτει τις εμπειρίες της από τις επισκέψεις των εξωγήινων στα Πατήσια. Δεν διευκρινίζεται σε αυτό το απόσπασμα αν πρόκειται για τα Άνω ή τα Κάτω. Credit: MEGA Channel
Φυσικά η εκτενής απάντηση είναι ελαφρώς πιο σύνθετη. Η ανακάλυψη πλήθους γαλαξιών, καθένας εκ των οποίων περιέχει δισεκατομμύρια ή και τρισεκατομμύρια άστρα, οδήγησε τον άνθρωπο – ή έστω τον φιλόσοφο ή τον επιστήμονα μέσα του – να αναθεωρήσει ριζικά τη θέση του στο σύμπαν. Τα τρισεκατομμύρια άστρα έχουν συγκριθεί με τους κόκκους άμμου όλων των ωκεανών της Γης. Σίγουρα η σύγκριση βοηθάει, αλλά και πάλι αμφιβάλλω, αν καταφέρουμε ποτέ να αντιληφθούμε την ουσία τόσο μεγάλων αριθμών, ακόμα και αν απέχουν πολύ από το άπειρο.
Σχετικά πρόσφατα στην ανθρώπινη ιστορία, λίγο πριν μπούμε στα θρυλικά ’90s ανακαλύφθηκαν οι πρώτοι εξωπλανήτες, δηλαδή πλανήτες που περιστρέφονται γύρω από άστρα εκτός του Ήλιου μας, συγκροτώντας διαφορετικά ηλιακά συστήματα. Κάθε άστρο από τα τρισεκατομμύρια που υπάρχουν εκτιμάται ότι έχει τουλάχιστον έναν πλανήτη. Ορισμένοι από αυτούς τους πλανήτες βρίσκονται πολύ κοντά ή πολύ μακριά από το άστρο τους, γεγονός που καθιστά απαγορευτική – ή έστω μη πιθανή – την ύπαρξη νερού σε υγρή μορφή στην επιφάνειά τους. Και επειδή θεωρούμε το νερό απαραίτητο για την ύπαρξη ζωής, κατατάσσουμε αυτούς τους πλανήτες ως μη κατοικήσιμους και συνεχίζουμε την αναζήτησή μας.
Ακόμα και αν ισχυριστούμε ότι μόνο μία μορφή ζωής – η δική μας – είναι δυνατή στο σύμπαν, θα πρέπει να υπάρχουν πολλοί πλανήτες στην κατάλληλη απόσταση από το άστρο τους, με νερό σε υγρή μορφή στην επιφάνειά τους, με ατμόσφαιρα και βαρύτητα κοντά σε αυτές της Γης. Τουλάχιστον αυτό επιτάσσει ο νόμος των μεγάλων αριθμών που μάθαμε στο σχολείο. Θα πρέπει να υπάρχουν πολλοί πλανήτες που να μοιάζουν με τη Γη. Οπότε, στατιστικά, θα πρέπει όχι μόνο να υπάρχουν εξωγήινοι, αλλά και να μας μοιάζουν. Όμως, πόσοι ακριβώς τέτοιοι πλανήτες υπάρχουν; Το «πολλοί» δεν αρκεί. Ούτε το «αμέτρητοι», ούτε το «άπειροι», που για τους μαθηματικούς έχουν κυριολεκτικές σημασίες. Η απάντηση και σε αυτό το ερώτημα είναι «δεν ξέρουμε». Οπότε, δεν μπορούμε να εφαρμόσουμε με ακρίβεια κανένα στατιστικό εργαλείο. Τουλάχιστον όχι πριν κάνουμε τα μαθηματικά περίπλοκα και κάθε άλλο παρά διαισθητικά.
Κάθε φορά που ανακαλύπτουμε κάποιον πλανήτη στην κατοικήσιμη ζώνη του άστρου του θα πρόκειται για «μεγάλα νέα», μέχρι η τεχνολογία να μας επιτρέψει να τους ανακαλύπτουμε μαζικά. Τα νέα επίγεια και διαστημικά τηλεσκόπια που αναμένεται να τεθούν σε λειτουργία μέσα στη δεκαετία που διανύουμε θα μας ανοίξουν ακόμα περισσότερο τα μάτια προς αυτήν την κατεύθυνση.
Αφού αποφεύγω, λοιπόν, να απαντήσω με σαφήνεια, αν υπάρχουν εξωγήινοι, για τις ανάγκες αυτού του κειμένου παίρνω ως δεδομένο ότι υπάρχουν. Σας παραπέμπω στο βίντεο του καναλιού Astronio για το παράδοξο του Fermi, αν θέλετε να αρχίσετε να ξύνετε την επιφάνεια του θέματος.
Artist's impression of the planet orbiting Proxima Centauri
Καλλιτεχνική απεικόνιση του εξωπλανήτη γύρω από το άστρο Proxima Centauri (ελλ. Εγγύτατος του Κενταύρου) που απέχει περίπου 4,2 έτη φωτός από τη Γη. Credit: ESO/M. Kornmesser. Πηγή
Υπόθεση: Σε κάποιον γαλαξία, κάπου μακριά, σε κάποιον πλανήτη που περιστρέφεται γύρω από κάποιο άστρο υπάρχουν εξωγήινοι.
Ακούνε οι εξωγήινοι και αν ναι, πώς;
Στο κενό του διαστήματος δεν υπάρχει ήχος. Για την ακρίβεια, αυτό που αποκαλούμε «ήχο» είναι ένα κύμα που διαδίδεται μέσω δονήσεων των μορίων και των ατόμων ενός υλικού, όπως ο αέρας και το νερό. Και εδώ να ανοίξω μια μικρή παρένθεση για τη συνειδητοποίηση ότι οι λέξεις «σύμπαν» και «διάστημα» περιγράφουν δύο διαφορετικές έννοιες. Αφού, λοιπόν, στο διάστημα δεν υπάρχει κανένα υλικό, δεν υπάρχει και ήχος. Δείτε ένα διασκεδαστικό πείραμα από το Πανεπιστήμιο Brunel του Λονδίνου που το επιβεβαιώνει.
Για να ακούνε οι αγαπημένοι μας εξωγήινοι θα πρέπει ο πλανήτης τους να έχει κάποιου είδους ατμόσφαιρα, από άζωτο, υδρογόνο, οξυγόνο, διοξείδιο του άνθρακα – δεν θα τα χαλάσουμε εκεί, εφόσον μπορούν να αναπνέουν, με όποιον εξωγήινο τρόπο μπορεί να αναπνέουν. Στη συνέχεια, οι εξωγήινοι θα πρέπει να έχουν κάποιο όργανο για να ακούνε, αντίστοιχο με το ανθρώπινο αυτί. Με (πολύ) λίγα λόγια, ο κοχλίας στο ανθρώπινο αυτί μετατρέπει τις δονήσεις του αέρα ή του νερού – τον ήχο, δηλαδή – σε ηλεκτρικά σήματα, τα οποία μεταφέρονται στον εγκέφαλο για περαιτέρω επεξεργασία. Ο κοχλίας δεν είναι παρά ένας αισθητήρας, όπως είναι ο αμφιβληστροειδής χιτώνας του ματιού, που αντίστοιχα μετατρέπει το φως σε ηλεκτρικά σήματα που μεταφέρονται στον εγκέφαλο.
Ακόμα όμως και αν οι εξωγήινοι δεν έχουν αυτιά, μπορούν να μάθουν να ακούνε! Ακριβώς όπως οι άνθρωποι δημιούργησαν συσκευές που ανιχνεύουν φως πέρα από το ορατό – για τον άνθρωπο – φάσμα (περίπου 400–700 νανόμετρα). Άλλωστε, ας μην ξεχνάμε ότι και το ανθρώπινο αυτί έχει αντίστοιχους θεμελιώδεις περιορισμούς, καθώς ανιχνεύει συχνότητες μόνο από 20 Hz έως 20 kHz. Οι άνθρωποι, ωστόσο, μπορούν να «αισθανθούν» χαμηλότερες συχνότητες, κάτι που έχετε νιώσει σε χώρους με δυνατή μουσική και ιδιαίτερα με δυνατά μπάσα. Όχι, δεν έφταιγε (μόνο) το ποτό.
Για να ανακεφαλαιώσουμε, με δεδομένο ότι ο πλανήτης τους έχει ατμόσφαιρα, οι εξωγήινοι σίγουρα θα ακούνε με κάποιον τρόπο, είτε με κάποιο όργανο που τους χάρισε η εξέλιξη, είτε με κάποια συσκευή που εφηύραν.
Zoe Saldana in Avatar (2009)
Η Zoe Saldana υποδύεται την κόρη του αρχηγού μιας εξωγήινης φυλής στην ταινία «Avatar». Credit: © 2007 Twentieth Century Fox – All Rights Reserved.
Υπόθεση: Σε κάποιον γαλαξία, κάπου μακριά, σε κάποιον πλανήτη που περιστρέφεται γύρω από κάποιο άστρο υπάρχουν εξωγήινοι που έχουν την αίσθηση της ακοής.
Υπάρχει μουσική για τους εξωγήινους;
Το ανθρώπινο σώμα είναι τόσο δέκτης ήχου μέσω του αυτιού, όσο και πομπός ήχου μέσω των φωνητικών χορδών. Αυτή η αμφίδρομη λειτουργία αποτέλεσε τη βάση για να χρησιμοποιήσουμε τον ήχο – εν προκειμένω, τη φωνή που παράγουμε – για να επικοινωνούμε μεταξύ μας. Και δεν είμαστε μόνοι σε αυτό, καθώς η πλειοψηφία των ζώων επίσης βασίζει την επικοινωνία της στον ήχο. Πιο συγκεκριμένα, ισχυρίζομαι ότι δεν επιλέξαμε τον ήχο για επικοινωνία, παρά ήμασταν υποχρεωμένοι να το κάνουμε. Όσο τέλεια και αν λειτουργεί η όρασή μας, το ανθρώπινο σώμα δεν εκπέμπει ορατό φως, παρά μόνο υπέρυθρο (θερμότητα) και αυτό όχι κατά βούληση. Ορισμένα ψάρια και έντομα εκπέμπουν φως που μπορούν να δουν, γεγονός που τους επιτρέπει να χρησιμοποιούν και το φως για επικοινωνία (η λέξη κλειδί εδώ είναι βιοφωταύγεια – bioluminescence).
Αφού η επικοινωνία μέσω του ήχου ήταν μια αναγκαιότητα, τι συμβαίνει με τη μουσική; Και βασικά, τι είναι η μουσική;
Όπως κάθε μορφή τέχνης, έτσι και η μουσική αναπτύχθηκε πρωτίστως από τις ανάγκες επικοινωνίας και έκφρασης. Θα έλεγα ότι ειδικά στον σύγχρονο κόσμο συμβολίζει μια μάλλον ρομαντική πλευρά της ανθρώπινης ζωής, αυτή που πιστεύει σε ιδανικά πέρα από την επιβίωση του είδους, δημιουργεί φόρμες που καταργούν τους διαχωρισμούς που επιβάλλουν οι κοινωνικές δομές, ξεκινώντας από τη γλώσσα. Οποιοσδήποτε ορισμός για τη μουσική, συγκεκριμένα, θα περιλαμβάνει – σε κάποια σειρά – τις έννοιες της μελωδίας, του ρυθμού και της αρμονίας. Όμως συχνά οι ορισμοί δημιουργούν σύγχυση. Για παράδειγμα, μήπως η ραπ δεν είναι μουσική;
Επιστημονικές έρευνες αναζητούν τον ρόλο της μουσικής στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους. Μια από τις επικρατούσες θεωρίες είναι ότι τα μουσικά προσόντα του αρσενικού επηρέαζαν την επιτυχία προσέλκυσης του θηλυκού. Οπότε, την επόμενη φορά που θα θέλετε να αποφύγετε την ερώτηση «τι μουσική ακούς;», σας προτείνω να το ξανασκεφτείτε. Μια άλλη – εν δυνάμει συμπληρωματική – θεωρία ενοποιεί τη μουσική με τη γλώσσα, καθώς αναπτύχθηκαν παράλληλα. Σύμφωνα με το μοντέλο «musilanguage», «η μουσική προσδιορίζεται ως ήχος με συναισθηματική έννοια, ενώ η γλώσσα ως ήχος με αναφορική έννοια». Αντίστοιχες προσεγγίσεις συμφωνούν και με πιο φιλοσοφικές θεωρήσεις της μουσικής: από τον Arthur Schopenhauer που θεωρούσε την μουσική την ύψιστη μορφή τέχνης που αναπαριστά άμεσα την ίδια την ανθρώπινη βούληση, ως τον Friedrich Nietzsche, σύμφωνα με τον οποίο η μουσική είναι ένα από τα κλειδιά που ξεκλειδώνουν τα ανθρώπινα συναισθήματα. Μάλιστα, υπάρχει μια διάσημη ρήση του Nietzsche για τη μουσική που σίγουρα έχετε συναντήσει σε κάποια παραλλαγή: «χωρίς τη μουσική η ζωή θα ήταν ένα λάθος» («Götzen-Dämmerung» 1889, ελλ. «Το λυκόφως των ειδώλων»).
Δεν έχω την τεχνική εκπαίδευση να δώσω κάποιον δόκιμο ορισμό για τη μουσική. Στο δικό μου μυαλό, μουσική είναι οποιοσδήποτε ήχος μεταφέρει κάτι περισσότερο από «χρήσιμη πληροφορία». Ίσως ακόμα, μουσική να είναι οποιοσδήποτε ήχος μεταφέρει κάτι διαφορετικό από «χρήσιμη πληροφορία». Ίσως, τέλος, μουσική να είναι ακόμα και η απουσία ήχου ή ο τρόπος απουσίας του. Μουσική είναι οποιαδήποτε «άχρηστη πληροφορία» μεταφέρεται μέσω του ήχου, «άχρηστη» για την εξέλιξη του είδους, «άχρηστη» γιατί δεν έχει σκοπό να σε προστατεύσει από κάποιον κίνδυνο, παρά να σε ψυχαγωγήσει. Και τελικά κάθε άλλο παρά «άχρηστη» αποδεικνύεται, γιατί το είδος μας έχει ευτυχώς περάσει το στάδιο που πάλευε για την επιβίωσή του. Πλέον η ανθρώπινη εξέλιξη περνάει – αν όχι καθορίζεται – από πράγματα που οι μακρινοί πρόγονοί μας θα αποκαλούσαν «άχρηστα».
Μουσική, λοιπόν, για εμένα είναι να χρησιμοποιείς τον ήχο ως μέσο επικοινωνίας συναισθημάτων. Τα λόγια του Ρωμαίου κάτω από το περβάζι της Ιουλιέτας είναι μουσική.
Μουσική είναι να χρησιμοποιείς τον ήχο ως μέσο επικοινωνίας δεδομένων. Ο ήχος από δύο μαύρες τρύπες που συγκρούονται δεν είναι μουσική για το σύμπαν. Είναι μουσική, επειδή τον έφτιαξαν και τον ακούνε οι άνθρωποι.
Η πρώτη μουσική που ακούμε ως έμβρυα είναι ο παλμός της μητέρας μας.
Η μουσική υπάρχει, επειδή εμείς την ακούμε.
Πώς να αντιμετωπίζουν άραγε τις παραπάνω σκέψεις οι αγαπημένοι μας εξωγήινοι; Ούτε σε αυτό το ερώτημα έχω να σας προσφέρω κάποια σίγουρη απάντηση. Τι πρωτότυπο! Αφού δεν ξέρουμε για τους εξωγήινους, ας σκεφτούμε τους υπόλοιπους έμβιους οργανισμούς στη Γη. Ορισμένα ζώα χρησιμοποιούν ηχητικά μοτίβα που θυμίζουν μουσική. Μπορούμε ακόμα και να αποκαλέσουμε ορισμένα ζώα «μουσικούς». Η ζωομουσικολογία είναι υπαρκτός τομέας έρευνας.
Τα φυτά, από την άλλη, δεν είναι ιδιαίτερα ομιλητικά από τη φύση τους. Έχει αναφερθεί ότι όταν κόβονται ή εκτίθενται σε ξηρασία, εκπέμπουν υπερηχητικά κύματα (από 20 ως 100 kHz), που οι άνθρωποι δεν μπορούμε να ακούσουμε. Ομοίως βέβαια, δεν μπορούν να τα ακούσουν τα υπόλοιπα φυτά για ευνόητους λόγους, παρά μόνο ποντίκια και πεταλούδες που βρίσκονται σε κοντινή απόσταση από τα φυτά (οι επιστήμονες ανέφεραν 3-5 μέτρα). Τα φυτά μπορούν να μετατρέπουν σε ήχο τον άνεμο που φυσά ανάμεσα στα φύλλα τους. Είναι σαν να μετατρέπονται τα ίδια σε όργανο παραγωγής ήχου. Μάλιστα, ο άνθρωπος έχει αρχίσει να τα χρησιμοποιεί ως μουσικό όργανο. Κρίνετε μόνοι σας τα αποτελέσματα.
2001 A Space Odyssey, ape playing music
Σκηνή από τη θρυλική ταινία επιστημονικής φαντασίας «2001: A Space Odyssey», στην οποία ένας πίθηκος κατασκευάζει τα πρώτα του εργαλεία ή όπλα. Αν και θα ορκιζόμουν ότι θα μπορούσε κάλλιστα να παίζει κρουστά. Credit: © 2014 Warner Bros. All Rights Reserved
Υπόθεση: Σε κάποιον γαλαξία, κάπου μακριά, σε κάποιον πλανήτη που γυρίζει γύρω από κάποιο άστρο υπάρχουν εξωγήινοι που έχουν την αίσθηση της ακοής και χρησιμοποιούν τη μουσική ως μορφή επικοινωνίας και τέχνης.
Πώς ακούνε μουσική οι εξωγήινοι;
Από την προηγούμενη συζήτηση η απάντηση πλέον βγαίνει αβίαστα. Οι εξωγήινοι ακούνε μουσική ακριβώς όπως και οι άνθρωποι. Ξεκίνησαν με ζωντανές εκτελέσεις, με συναυλίες και φεστιβάλ. Κάποια στιγμή η τεχνολογία τούς επέτρεψε να ηχογραφούν τη μουσική και να την ακούν on demand, μέσω ρολών χαρτιού ή γυαλιού, αλουμινόχαρτου, μαγνητικών κασετών, ακόμα και μέσω οπτικών δίσκων.
Στο επόμενο στάδιο της εξέλιξης οι εξωγήινοι δεν χρειάζονται καν κάποιον αισθητήρα, δεν χρειάζονται καν αυτιά. Έχουν βρει τον τρόπο να μεταδίδουν τα ηλεκτρικά σήματα απευθείας στον εγκέφαλό τους και να προσλαμβάνουν τη μουσική, να τη βιώνουν.
Αν, μάλιστα, οι εξωγήινοι δεν χρησιμοποιούν τον ήχο για επικοινωνία, αλλά – ας πούμε – το φως, τότε η δικιά τους μουσική είναι επίσης φως, κυριολεκτικά. Φανταστείτε μια εξωγήινη ντισκοτέκ με φωτορυθμικά. Φανταστείτε τον γείτονα να φωνάζει – σαν να κάνει σινιάλο αναβοσβήνοντας ένα φακό – επειδή έχετε δυνατά το φως σας και να του απαντάτε να βάλει γυαλιά ηλίου.
Boombox Serenade (1989)
Ο John Cusack κάνει αφιέρωση στο κορίτσι του στην ταινία «Say Anything…». Credit: © 1989 Twentieth Century Fox Film Corporation. All Rights Reserved
Αυτό το κείμενο αποτελεί ένα πείραμα. Όχι μόνο για εσάς που καταφέρατε να φτάσετε μέχρι εδώ, αλλά και για εμένα. Η συγγραφή του ξεκίνησε ως εισαγωγή για το θέμα που ήθελα πραγματικά να συζητήσω. Ωστόσο, στην πορεία ανακάλυψα πόσο σημαντικό είναι να αναπτύξουμε ένα κοινό λεξιλόγιο όρων. Σκεπτόμενος άλλους πολιτισμούς και διαφορετικές μορφές ζωής, έφτασα να αναλογίζομαι τη θέση του ανθρώπου στο σύμπαν και την πραγματική αξία της μουσικής, εν προκειμένω.
Σε αυτή τη σειρά θα ακολουθήσουν ακόμα δύο άρθρα. Καθένα θα διαβάζεται και αυτόνομα, αλλά στο τέλος θα συγκροτούν μια ενιαία νοηματική ενότητα. Στο επόμενο θα παρουσιάσουμε τους τρόπους που έχουμε μεταδώσει τη μουσική μας στους εξωγήινους και θα συζητήσουμε τις πιθανότητες να μας έχουν στείλει και αυτοί τη δική τους.
Πηγές και αναφορές για να ανακαλύψετε περισσότερα:
– Steven Brown, «The «Musilanguage» Model of Music Evolution», από τον τόμο «The Origins of Music», The MIT Press (1999).

Για το Mixgrill, 02.07.2020

11
Ιολ.
20

Musikträume: και με ήλιο και με βροχή

Βγάλε με μια βόλτα. Δεν με νοιάζει πώς, δεν με νοιάζει πού. Αυτοί οι τοίχοι είναι αβάσταχτοι και έχουμε τόσα να ανακαλύψουμε έξω.

Δες με! Έμαθα ακόμα και νέες φιγούρες, χορεύοντας μόνος μου.

Κάθε Σάββατο ο clandestino κάνει μουσικά όνειρα και ξεχωρίζει έναν ήχο που χαρακτήρισε την εβδομάδα του.

07
Ιολ.
20

Της Αγίας Σοφίας οι φίλοι, οι εχθροί και οι άλλοι

Τις τελευταίες εβδομάδες έχει έρθει έντονα στο προσκήνιο η Αγία Σοφία. Και φυσικά δεν εννοώ το γήπεδο της ποδοσφαιρικής ΑΕΚ που βρίσκεται υπό κατασκευή στη Νέα Φιλαδέλφεια, αλλά την original, τον ναό της Αγίας (του Θεού) Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Διαβάσαμε διάφορα άρθρα στον ελληνικό – μη έντυπο, αλλά εξαιρετικά γραφικό – τύπο για «προκλητικές δηλώσεις των Τούρκων», για «εκβιασμούς του Ερντογάν» και άλλα τέτοια. Σε αυτό το άρθρο θα επιχειρήσουμε μια ψύχραιμη προσέγγιση στο θέμα που προέκυψε, με στόχο να εντοπίσουμε όσους έχουν δικαίωμα να εκφράζονται για την Αγία Σοφία.

Η Αγία Σοφία αποτελεί μεν ένα ζωντανό κειμήλιο του χριστιανικού κόσμου, αλλά είναι και κάτι παραπάνω, πολύ παραπάνω από αυτό. Είναι ένα παγκόσμιο πολιτιστικό μνημείο. Δεν χρειάζεται καν τον χριστιανικό χαρακτήρα, τον οποίο θεωρώ ότι απώλεσε ήδη με την πτώση της Κωνσταντινούπολης. Ό,τι συμβολίζει σήμερα η Αγία Σοφία δεν χρειάζεται κανέναν αυτόκλητο ελληνορθόδοξο προστάτη, κανένα νοσταλγό της Μεγάλης Ιδέας, κανέναν από όσους ακολουθούν μια νοητή ανόητη γραμμή αίματος που τους συνδέει με τους θεμελιωτές του ναού προς υπεράσπισή της. Όσο πολιτικοί και θρησκευτικοί ηγέτες παίζουν παιχνίδια εξουσίας πάνω από τον ναό, στρεφόμαστε σε αυτούς που τον μελετούν και τον αναδεικνύουν. Η τεκμηριωμένη άποψη και η ματιά τους έρχονται σαν παρηγοριά, πάνω από απειλές, οργισμένες δηλώσεις και ανιστόρητες υποδείξεις.

Ένα σύντομο ιστορικό

Καταρχάς, το θέμα δεν είναι ακριβώς καινούργιο, καθώς επαναλαμβάνεται κατά καιρούς από το 2005. Στην τωρινή του μορφή είχε πρωτοέρθει στην επιφάνεια το 2018. Στα τέλη του 2019 διαβάζαμε: «πριν από ένα χρόνο, η ανώτατη δικαστική αρχή της Τουρκίας, το Συνταγματικό Δικαστήριο, είχε απορρίψει σχετικό αίτημα» (σ.σ. για μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί). Όσες ιστοσελίδες σέβονταν τον εαυτό τους παρέθεταν ως πηγή το κυπριακό Sigmalive. Οι υπόλοιπες προφανώς δεν αξίζουν την εμπιστοσύνη μας.

Και φτάσαμε λίγους μήνες αργότερα, στις 29 Μαΐου 2020, στην 567η επέτειο της Άλωσης. Μέσα στην ευφορία που επικρατούσε στην Κωνσταντινούπολη διαβάστηκε το Κοράνι – ή τέλος πάντων, αποσπάσματά του – στην Αγία Σοφία. Μετά από λίγες μέρες, η φωτιά φούντωσε. Ο Ερντογάν εξέφρασε ξανά την πρόθεσή του για μετατροπή του ναού σε τζαμί. Και οδηγηθήκαμε στο τουρκικό Συμβούλιο της Επικρατείας, το οποίο αναφέρεται ως «το ανώτατο δικαστήριο της γείτονος» και μου δημιουργεί τον πρώτο πονοκέφαλο, προσπαθώντας να καταλάβω, αν το «Συνταγματικό Δικαστήριο» και το «Συμβούλιο της Επικρατείας» είναι το ίδιο πράγμα και απλώς άλλαξε ο μεταφραστής. Η συνεδρίαση της περασμένης Πέμπτης 2 Ιουλίου έληξε με την ενημέρωση ότι η απόφαση θα ανακοινωθεί «εντός 15 ημερών», άρα πριν στις 17 Ιουλίου (ή ακόμα και πριν τις 15 Ιουλίου, αν πιστέψουμε δημοσιεύματα περί επιθυμίας για νέα «φιέστα» στην επέτειο του αποτυχημένου πραξικοπήματος του 2016).

Σύμφωνα με εκτιμήσεις, το δικαστήριο θα δώσει λευκή επιταγή στον Ερντογάν για την Αγία Σοφία. Εν τέλει, η Τουρκία μέσω του προέδρου της θα αποφασίσει τη μοίρα του ναού. Και όσο αυτό το θέμα παίζει ως διαπραγματευτικό χαρτί απέναντι στην Ε.Ε., ας μην ξεχνάμε τις ανθρώπινες ψυχές που βρίσκονται εγκλωβισμένες στα σύνορά της. Ψυχές που γίνονται βορά και θυσιάζονται ήδη στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.


Πηγή εικόνας

Τα της Αγίας Σοφίας και τα του οίκου μας

«Η Αγία Σοφία είναι ιδιοκτησίας της Τουρκίας» γράφει σε ανακοίνωσή του το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών, απαντώντας σε δηλώσεις Αμερικανών διπλωματών. Και επί της ουσίας, αυτή η φράση απαντά εμφατικά σε όποια απορία. Ναι, η Αγία Σοφία είναι ιδιοκτησία της Τουρκίας. Όποιος στις δηλώσεις του υπονοεί κάτι διαφορετικό και κάνει υποδείξεις, ορθώς θεωρείται ότι υπονομεύει την αυτοδιάθεση ενός αυτόνομου και κυρίαρχου κράτους.

Όσο και να διαφωνεί κάποιος με δηλώσεις και πράξεις του Ταγίπ Ερντογάν, είναι εκλεγμένος από τον τουρκικό λαό και στον τουρκικό λαό (πρέπει να) είναι υπόλογος. Προφανώς αυτό δεν σημαίνει ότι οι αποφάσεις του είναι σωστές a priori. Αλλά αναρωτιέμαι, γιατί είναι άραγε τόσο βολικό να γίνονται σωρηδόν παρεμβάσεις κατά του Ερντογάν και όχι ας πούμε κατά του Νετανιάχου (τυχαίο παράδειγμα;).

Το Κολοσσαίο μπορεί να έκλεισε ως αρένα και να παραμένει ανοιχτό ως «μουσείο», αλλά ακόμα και οι «δυτικές» κυβερνήσεις προστρέχουν σε «θεάματα», όταν δεν μπορούν να εξασφαλίσουν τον «άρτο».

Δεν θα σταθώ σε δηλώσεις πολιτικών προσώπων, παρά μόνο σε μια αντίδραση του ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού, που μπορεί να θεωρηθεί αρμόδιο. Η Λίνα Μενδώνη επικαλέσθηκε την απόφαση του Κεμάλ Ατατούρκ από το 1934 και μια υπογραφή στην UNESCO για να στηρίξει την ελληνική επιχειρηματολογία. Λες και η Τουρκία δεν μπορεί και δεν δικαιούται να αναιρέσει μια απόφαση και μια υπογραφή, όπως έχουν κάνει αναρίθμητα κράτη στο παρελθόν. Αυτό που θα μπορούσε να ζητήσει η Ελλάδα είναι να αφαιρεθεί η σφραγίδα της UNESCO από την Αγία Σοφία, ως τμήμα των ιστορικών περιοχών της Κωνσταντινούπολης. Άραγε, αυτό υπονοεί το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού;

Αναπόδραστα θυμήθηκα μια παλαιότερη εσωτερική διαμάχη σχετικά με ένα άλλο μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, στα εγκαίνια του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης το καλοκαίρι του 2009. Θυμίζω σε όσους/ες έχουν κοντή μνήμη ή … ζουν σε άλλον πλανήτη, ότι τότε το Μουσείο είχε παραγγείλει ένα βίντεο στον Κώστα Γαβρά. Όταν αυτός συμπεριέλαβε μια σκηνή με ρασοφόρους να γκρεμίζουν αγάλματα από τη μετόπη του Παρθενώνα κατά τον 5ο αιώνα, η ελληνική εκκλησία εμμέσως και αμέσως ζήτησε τη διακοπή της προβολής. Παρότι η Ελλάδα επικαλείται ότι είναι κοσμικό κράτος, το Μουσείο της Ακρόπολης αρχικά αφαίρεσε το βίντεο. Μετά από αρκετά πέρα δώθε με τον δημιουργό, το βίντεο επανήλθε στην ολοκληρωμένη του μορφή, αφού διευκρινίστηκε ότι «στην επίμαχη σκηνή του φιλμ δεν απεικόνιζε ούτε υπονοούσε ότι οι καταστροφές έγιναν από ιερείς, αλλά από ανθρώπους της εποχής».

Η Ελλάδα είναι μια χώρα που αρνείται πεισματικά να αναγνωρίσει το παρελθόν της. Αν δεν μπορείς να κοιταχτείς στον καθρέφτη, δεν μπορείς να κουνάς το δάχτυλο σε κανέναν.

Αντί να ανακατεύεται στους οίκους των άλλων, το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού θα έπρεπε να κοιτάζει πώς θα σώσει εμπράκτως το φετινό καλοκαίρι. Θα έπρεπε να κοιτάζει πώς θα σώσει τον αρχαιολογικό χώρο των Φιλίππων – που βρίσκεται στη λίστα της UNESCO και εντάσσεται στη δικαιοδοσία του. Θα έπρεπε να κοιτάζει πώς θα σώσει τα αρχαιολογικά ευρήματα στον σταθμό «Βενιζέλου» του μετρό Θεσσαλονίκης.

Ο Βαρθολομαίος και η προφητεία

Για λόγους αυτοσυγκράτησης, δεν θα σταθώ σε μικροπρεπείς ιερείς και κήρυκες μίσους. Ας σταθούμε στον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, που ανάμεσα σε άλλα δήλωσε: «Η τυχόν μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τέμενος θα στρέψει εκατομμύρια χριστιανών σε όλο τον κόσμο εναντίον του Ισλάμ».

Αντιλαμβάνομαι την πίεση που δέχεται ο Βαρθολομαίος, ως Ελληνορθόδοξος σε ένα μουσουλμανικό κράτος. Όμως, όχι, δεν δέχομαι τη δήλωσή του. Η μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τέμενος μπορεί να λυπήσει τον χριστιανικό κόσμο, αλλά οφείλει να μην τον γεμίσει μίσος. Δεν είναι ο χριστιανισμός η θρησκεία της αγάπης; Και όχι, δεν περιμένεις από έναν θρησκευτικό ηγέτη να προβαίνει σε τόσο ακραία δήλωση, που εν δυνάμει μπορεί να αποδειχθεί – ή να επιδιώκει να μετατραπεί σε – αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Ή μάλλον, το περιμένεις από έναν θρησκευτικό ηγέτη, απλώς πίστευα πως ίσως όχι από τον Βαρθολομαίο.

«Οι φίλοι της Αγίας Σοφίας» και το αβέβαιο μέλλον

Σκεπτόμενος ποιος «επιτρέπεται» να εκφράζει γνώμη για την Αγία Σοφία εκτός των Τούρκων, πάντα κατέληγα στον επιστημονικό κλάδο και δη στους καθόλα αρμόδιους ιστορικούς και βυζαντινολόγους. Ξέρετε, αυτούς τους συναδέλφους του Κωνσταντίνου Κατακουζηνού, που μπορεί να αποτελεί την πιο πιστή αναπαράσταση χαρακτήρα στην ελληνική τηλεόραση. Μπορεί και όχι. Εξαρτάται αν και ποιους βυζαντινολόγους γνωρίζετε.

Οι βυζαντινολόγοι είναι οι μοναδικοί που εκφράστηκαν και εκφράζονται ως πραγματικοί θεματοφύλακες του σύγχρονου χαρακτήρα της Αγίας Σοφίας, με όσες επιφυλάξεις κρίνουν απαραίτητες, δεδομένης της κρισιμότητας και λεπτότητας του ζητήματος. Όμως, τις επιστολές τους δεν τις διαβάζουμε στον τύπο και δεν διακινούνται στο διαδίκτυο. Με μοναδική ίσως εξαίρεση το ψήφισμα της Ελληνικής Επιτροπής Βυζαντινών Σπουδών που αναφέρει: «Οιαδήποτε περαιτέρω ενέργεια προς αυτή την κατεύθυνση είναι απολύτως καταδικαστέα από τους διεθνείς οργανισμούς» (8 Ιουνίου 2020).

Ανοιχτές επιστολές έχουν συντάξει, μεταξύ άλλων, η Διεθνής Επιτροπή Βυζαντινών Σπουδών (25 Ιουνίου 2020), η Γαλλική (26 Ιουνίου), η Ρωσική (29 Ιουνίου), η Γεωργιανή (30 Ιουνίου) και η Ισπανική (1 Ιουλίου). Οι επιστολές ανακυκλώνουν γενικά την ίδια επιχειρηματολογία, προσπαθώντας με προσεκτικές διατυπώσεις να μην θίξουν τυχόν εθνικιστικά συναισθήματα των παραληπτών τους, όπως δεν έπραξε η Ελληνική Επιτροπή.

Σας καλώ, ωστόσο, να διαθέσετε τρία λεπτά από τον χρόνο σας και να διαβάσετε την ανοιχτή επιστολή των «Φίλων της Αγίας Σοφίας», όπως δημοσιεύτηκε στις 30 Ιουνίου στο medium.com. Η επιστολή υπογράφεται από επιστήμονες, ακαδημαϊκούς και ερευνητές παγκοσμίως, από ΗΠΑ, Γερμανία, Μεγάλη Βρετανία, Τουρκία, Ελλάδα κ.ά. Θεωρώ ότι αποτελεί ό,τι πιο ουσιαστικό κυκλοφορεί σχετικά με το καθεστώς της Αγίας Σοφίας. Αναδημοσιεύω κατόπιν άδειας το μεγαλύτερο τμήμα της επιστολής. Μπορείτε να τη διαβάσετε ολόκληρη στα ελληνικά, τα αγγλικά, τα γαλλικά και τα τουρκικά.

[…]

Κατά τη γνώμη μας, το επίδικο σήμερα δεν είναι το αν η Αγία Σοφία πρέπει να είναι μουσείο ή τζαμί, αλλά το ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος, για να προστατεύσουμε το μνημείο. Με άλλα λόγια, είναι αναγκαία η διάκριση ανάμεσα στη λειτουργία του χώρου και την επιμέλειά του. Αυτό που μας ανησυχεί είναι ότι η συνεχιζόμενη διαμάχη δυσκολεύει την εκπόνηση μιας νέας στρατηγικής διαχείρισης του μνημείου που να στέκεται στο ύψος των προκλήσεων που εκείνο αντιμετωπίζει σήμερα: τη συντήρηση των δομικών του στοιχείων, τη διατήρηση του διακόσμου του σε δημόσια έκθεση, την υπεύθυνη διαχείριση του όγκου των τουριστών που το επισκέπτονται και την προστασία του από τους σεισμούς.

Από το 1453 έως το 1934, την περίοδο που η Αγία Σοφία λειτουργούσε ως τζαμί, υπεύθυνο για τη λειτουργία της ήταν το οικείο ευαγές ίδρυμα (βακούφι). Με την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας το 1923, τη διαχείριση αυτών των ιδρυμάτων ανέλαβε μια νέα κυβερνητική υπηρεσία, η Γενική Διεύθυνση Βακουφίων. Η Αγία Σοφία συνέχισε να λειτουργεί ως χώρος λατρείας μέχρι το 1931, όταν οι συντηρητές άρχισαν να αποκαλύπτουν τον ψηφιδωτό διάκοσμο στο εσωτερικό της. Το 1934, ως απάντηση στην τεράστια επιτυχία των έργων συντήρησης, το υπουργικό συμβούλιο αποφάσισε να μεταφέρει το μνημείο από τη Γενική Διεύθυνση Βακουφίων στην αρμοδιότητα του Υπουργείου Παιδείας.

Η αλλαγή στο φορέα διαχείρισης του μνημείου συνέπεσε με τη μεταβολή στο καθεστώς λειτουργίας του, καθώς η Αγία Σοφία έπαψε να αποτελεί χώρο λατρείας. Σήμερα το κτίριο ανήκει στην αρμοδιότητα του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού, το οποίο διαδέχτηκε το Υπουργείο Παιδείας στον ρόλο αυτό. Παράλληλα τα τελευταία χρόνια η χρήση του χώρου έχει διευρυνθεί, ώστε να επιτρέπει και πάλι την έκφραση της ισλαμικής πίστης. Το 1991 ένα από τα κτίρια του συμπλέγματος της Αγίας Σοφίας άρχισε να λειτουργεί ως χώρος προσευχής. Από το 2016 και μετά η Αγία Σοφία διαθέτει το δικό της ιμάμη, από το μιναρέ της αντηχεί το κάλεσμα στην προσευχή. Επιπλέον κάθε χρόνο, στην εορτή της Νύχτας του Θεσπίσματος (λαϊλάτ αλ-καντρ), το κτίριο φιλοξενεί την ανάγνωση του Κορανίου και οι πιστοί είναι ελεύθεροι να προσευχηθούν στο εσωτερικό του.

Υπό μία έννοια, λοιπόν, η Αγία Σοφία ήδη λειτουργεί συγχρόνως ως μουσείο και ως τζαμί. Η διεύρυνση του θρησκευτικού χαρακτήρα της Αγίας Σοφίας δεν έχει προκαλέσει ζημιές στο κτίριο ή στον ψηφιδωτό του διάκοσμο. Το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού παραμένει ένας ευσυνείδητος διαχειριστής του μνημείου.

Ωστόσο, στην Τουρκία ακούγονται εδώ και καιρό φωνές που υποστηρίζουν ότι η απόδοση της Αγίας Σοφίας στο υπουργείο ήταν παράνομη. Ισχυρίζονται ότι το υπουργικό συμβούλιο δεν είχε το δικαίωμα να «εκκοσμικεύσει» το μνημείο το 1934, καθώς το νομικό καθεστώς των βακουφιών είναι αμετάβλητο και ορίζεται στο διηνεκές. Για αυτούς, ο νόμιμος φορέας διαχείρισης της Αγίας Σοφίας είναι η Γενική Διεύθυνση Βακουφίων.

Στην Τουρκία, κατά τα τελευταία χρόνια πολλά άλλα βυζαντινά μνημεία έχουν περάσει στη δικαιοδοσία της Γενικής Διεύθυνσης και έχουν μετατραπεί σε χώρους ισλαμικής λατρείας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Αγία Σοφία της Τραπεζούντας, το νομικό καθεστώς της οποίας αποτελεί αντικείμενο αντιπαράθεσης από το 2013. Μια απόπειρα να ανοίξει ο χώρος στην ισλαμική λατρεία συνοδεύτηκε από την κατασκευή περίπλοκων καλυμμάτων που έκρυβαν τα βυζαντινά ψηφιδωτά. Ένα δεύτερο παράδειγμα, λιγότερο γνωστό, είναι η Αγία Σοφία της Βιζύης, τη μετατροπή της οποίας σε τζαμί το 2006 ακολούθησαν εργασίες συντήρησης υπό της εποπτεία της Γενικής Διεύθυνσης Βακουφίων, που προκάλεσαν σοβαρές ζημιές στο κτίριο.

Αυτό λοιπόν που μας κάνει να ανησυχούμε είναι το ενδεχόμενο η μέχρι τώρα λεκτική αντιπαράθεση να οδηγήσει σε αντίστοιχα ανεύθυνες επεμβάσεις στην Αγία Σοφία, με αποτέλεσμα τη φθορά ιστορικών και αρχαιολογικών στοιχείων και την απόκρυψη των έργων τέχνης στο εσωτερικό της.

Ένα μνημείο τόσο όμορφο, ένα ιστορικό κειμήλιο τόσο πολύτιμο όσο η Αγία Σοφία δεν πρέπει να καταλήξει εργαλείο σε παιχνίδια εξωτερικής πολιτικής. Στους αιώνες της ύπαρξής της, η Αγία Σοφία προστατεύτηκε από τη φθορά του χρόνου χάρη στο έργο των Βυζαντινών, Οθωμανών και Τούρκων διαχειριστών της, που κράτησαν ζωντανή τη σημασία του μνημείου όχι μόνο για τους εαυτούς τους αλλά και για τις επόμενες γενιές. Ως μελετητές της τέχνης και του πολιτισμού του Βυζαντίου και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, θεωρούμε εξαιρετικά σημαντικό η τουρκική κυβέρνηση να συνεχίσει αυτήν την παράδοση της ευσυνείδητης διαχείρισης.

Για τη λίστα των υπογραφόντων, κάντε κλικ εδώ.

22
Ιον.
15

Blue Monday: καλειδοσκοπικό

Κοιτάω το πρόσωπό μου επίμονα στον καθρέφτη τόσο έντονα, που θέλω να βγω από το σώμα μου. Τα καταφέρνω και βλέπω με τα ίδια μου τα μάτια το κορμί μου να στέκεται στην ίδια θέση που ήταν και πριν. Εγώ όμως ίπταμαι, στροβιλίζομαι και περιφέρομαι γύρω του. Τα σάρκινα μάτια μου γυάλινα. Καρφωμένα επίμονα στο ίδιο σημείο. Χαϊδεύω την αύρα μου κι αλλάζει χρώματα, με καίει σαν πυρακτωμένο ατσάλι κι όμως εθιστικά συνεχίζω. Ακολουθώ με το δάχτυλό το σχήμα της φιγούρας μου. Πρώτη φορά την αντικρίζω τρισδιάστατη. Την περιεργάζομαι μα αδυνατώ να αντιληφθώ αυτό που συμβαίνει. Δε λυπάμαι, νιώθω ελεύθερη από τις ανάγκες, τις επιθυμίες και τα σημάδια του. Κοιτάω τα χέρια μου και με κάθε κίνηση αλλάζουν χρώμα κι αυτά, με κάθε ανοιγόκλεισμα των βλεφάρων μεταμορφώνονται. Οι τρεις διαστάσεις έχουν μετατραπεί σε τέσσερις, πέντε, έξι… Οι αισθήσεις προοδεύουν αριθμητικά. Στις επιθυμίες ξαφνικά κυριαρχεί μόνο μία: βουτιά στο κενό. Στο κενό βλέμμα αψηφώντας τις συνέπειες. Το παίρνω απόφαση. Γραμμώνω οριζόντια το κορμί μου, τεντώνω τα χέρια και με όλο μου το είναι, σαν ανθρώπινο βέλος, τοξεύομαι με στόχο εμένα.

Η στιγμή της βουτιάς… ω, αυτή η στιγμή! Χίλια κύματα σε βαθυγάλανα νερά, ελεύθερη πτώση χωρίς αλεξίπτωτο, η στιγμή της γέννησης και του θανάτου συγχρόνως. Η απόλυτη σιωπή. Ίσως ο βόμβος του βυθού κάπου στο βάθος να διακρίνεται περιστασιακά. Περπατώ πάνω στα κύτταρα του εγκεφάλου μου και βάφω τα πέλματα με έντονο κόκκινο. Επικρατεί ταραχή, υπερδιέγερση, μια ασταμάτητη επεξεργασία πληροφοριών παντός είδους. Αεικινησία. Πως αντέχω; Βάζω το μάτι μου στην άκρη του νευρικού σωλήνα και από την άλλη μεριά αναπαράγονται καλειδοσκοπικά οι παρατημένες επιθυμίες μου. Πετάγομαι από την ταραχή και μου πέφτει κάτω. Τα κάτοπτρά του σπάνε σε χίλια κομμάτια και τότε συμβαίνει αυτό ακριβώς που ήθελα και δε γνώριζα: ωστική εγκεφαλική έκρηξη και τα αυτιά μου γέμισαν μουσική. Και η μύτη μου μυρωδιές. Και τα χέρια μου χάδια. Και τα χείλη μου αρμύρα. Και τα μάτια μου χρώμα. Ο καθρέφτης έγινε χίλια κομμάτια κι εγώ πάλι μπορώ και με αγγίζω, όπως παλιά.

Πρέπει κάποιες στιγμές να πατάω παύση στις σκέψεις μου.

Ο Jamie xx κυκλοφόρησε στις 29 Μαΐου το δεύτερο προσωπικό του δίσκο με τίτλο In Colour και εταιρεία την Young Turks. Τον τελευταίο καιρό έχει μονοπωλήσει τα μουσικά μου ακούσματα διεγείροντας πολλαπλώς τα εγκεφαλικά μου κύτταρα. Κάθε φορά και διαφορετικό ταξίδι. Από τους καλύτερους δίσκους που έχω ακούσει φέτος. Πραγματικά.

Καλημέρα και καλή εβδομάδα!

15
Ιον.
15

Blue Monday: σκανδιναβικό

«Wanna have you by my side
I won’t let you run and hide
If I have to I will haunt you
Eyes of phantom in the night»

Η Farao (κατά κόσμον Kari Jahnsen) έχοντας αφήσει πια πίσω της το 500 ατόμων νορβηγικό χωριό της και κατοικώντας πλέον στο μητροπολιτικό Λονδίνο κυκλοφόρησε το Μάιο το πρώτο single του επερχόμενου ντεμπούτου της με το όνομα Hunter. Ο τίτλος του είναι ακόμα άγνωστος, φέρεται όμως ότι θα βγει στα δισκοπωλεία προς τα τέλη του 2015. Εταιρεία η αγαπημένη μου πια Domino. Για κάποιο λόγο με σαγήνευσαν τα σκανδιναβικά φωνητικά της, που όσο να πεις -όσον αφορά το θηλυκό γένος- τους έχω μια μικρή αδυναμία. Εν αναμονή λοιπόν της ολοκληρωμένης δουλειάς της.

Καλημέρα και καλό καλοκαίρι! Δεν ευχήθηκα, σωστά;

25
Μάι.
15

Blue Monday: overdose

Έπειτα από ένα φεστιβαλικό τριήμερο και υπερδοσολογία μουσικής η Μπλε Δευτέρα έχει την ανάγκη να κουρνιάσει στην ηδονή της απόλυτης σιωπής. Για εσάς όμως φυλάω ένα μουσικό διάλειμμα από τον κάματο της πρώτης εργασιακής ημέρας της εβδομάδας (κι ας απολαμβάνουν εδώ ήδη το τριήμερο του αγίου πνεύματος). Εγώ πάω να φορέσω τις ωτοασπίδες μου, γιατί ακόμη βουίζουν τα αυτιά μου.

Φόρος τιμής λοιπόν στην καλύτερη στιγμή του φεστιβάλ με ένα τραγούδι του 2009. Wild Beasts-This is our lot, δίσκος Two Dancers και εταιρία η Domino. Η παρασπονδίες είναι κι αυτές μέρος του προγράμματος.

By smirking prank of fate,
we find ourselves dancing late,
like young reprobates.

By the milky light of the mighty moon,
find someone to nuzzle to,
and waltz from the room.

We’re all quiffed and cropped,
this is our lot,
we hold each other up heavy with hops.

By smirking prank of fate
we wiggle and kick like bobbing bate,
and wait for a bite.

By the milky light of the mighty moon,
find someone to nuzzle to,
and waltz from the room.

We’re all quiffed and cropped,
this is our lot,
we hold each other up heavy with hops.

My darling,
my dumpling,
my plump hearts a thumping-begging
you to come to me.
I couldn’t be more ready,
I couldn’t be more ready.
A glottal stop.
Bottled up.
Waiting for the penny drop.

18
Μάι.
15

Blue Monday: πέρα από τα συνηθισμένα

Βρίσκομαι μπροστά σε έναν πίνακα και τον κοιτώ με μανιώδη αποχαύνωση. Ο τόπος και ο χρόνος μου είναι πλήρως αδιάφοροι. Το κοσμικό momentum μάς ανήκει και στο σύμπαν υπάρχουμε μόνο εγώ κι εκείνος. Οι διαστάσεις του 2,5m x 2. Το παρολίγον τετράγωνο σχήμα του λίγο έλειψε να τετραγωνίσει και το δικό μου στρογγυλό μυαλό. Και τότε θα είχαμε πετύχει το ακατόρθωτο. Ολόκληρος μαύρος έτοιμος να καταπιεί την ύπαρξή μου στην άβυσσο του πουθενά. Δεν το κάνει όμως, γιατί δεν είναι αυτός ο στόχος του. Η στοχευμένη τέχνη δεν τον αφορά, παρά μόνο η ελευθερία της έκφρασης.

Βρίσκεται μόνος του σε έναν τεράστιο εκθεσιακό χώρο πολλών τετραγωνικών και μόνη μου βρίσκομαι κι εγώ απέναντι του με τα χέρια μουδιασμένα κι ακίνητα. Με ρουφά στο άδυτό του και φτύνει ένα ένα τα κόκαλά μου στο πάτωμα. Όταν κινδυνεύεις, λένε, περνάει όλη η ζωή σου μπροστά από τα μάτια σου σε κλάσματα δευτερολέπτου. Εμένα με χτυπά αλύπητα το μέλλον. Έχω το χάρισμα και το βλέπω ή κυλούν σα σκηνές από κινηματογραφική ταινία ευσεβείς και ανομολόγητοι πόθοι; Όταν τους βλέπω ζωντανούς αποδεικνύονται τρομακτικοί.

Νιώθω την κάθε βουρτσιά του πινέλου να μου χαστουκίζει το μάγουλο και σαν καλή χριστιανή γυρνώ αδηφάγα και το άλλο. Κάθε μία της είναι καμωμένη μελετημένα. Καμία αστοχία κίνησης. Ο ζωγράφος κομψοτέχνης. Μεταχειρίστηκε το καμβά του σα τις χορδές επιβλητικού τσέλου. Καμία παραφωνία, καμία λάθος νότα. Με μαύρο επάνω στο μαύρο δημιούργησε την απόλυτη αρμονία. Ο κόσμος σε γνωρίζει ως Kazimir, εγώ απλώς σαν εκείνον που μαστίγωσε τις αισθήσεις μου.

Το ANTI αποτελεί τη σόλο δουλειά του The Eye of Time για το 2015. Εταιρία η γερμανική Denovali Records. Γνωρίζω ότι η σημερινή ανάρτηση ξεφεύγει κατά πολύ από το ύφος της στήλης, η χθεσινή όμως ζωντανή εμφάνιση του Marc με έκανε να αναθεωρήσω κάποια πράγματα. Κι ας είχε σοβαρά προβλήματα ο ήχος. Ήταν το τελευταίο που με απασχόλησε τελικά. Όπως και τα υπόλοιπα 20 άτομα που βρέθηκαν στο χώρο για να τον ακούσουν.

Σ’ευχαριστώ.

17
Μάι.
15

Φεστιβάλ στα ερείπια

Μια μόλις μέρα πριν ξεκινήσει το περίφημο φεστιβάλ των Καννών, με πολλούς αστέρες του κινηματογράφου και της σόουμπιζ(ζζζζ) και μια παρέλαση στο κόκκινο χαλί που έδωσε στιγμές σαν κι αυτή…

Czech model Petra Nemcova poses for a selfie as she arrives for the screening of the film "Deux Jours, Une Nuit (Two Days, One Night) at the 67th edition of the Cannes Film Festival in Cannes, southern France, on May 20, 2014.    AFP PHOTO / VALERY HACHE        (Photo credit should read VALERY HACHE/AFP/Getty Images)

Το μοντέλο Petra Nemcova στο κόκκινο χαλί των Καννών για σέλφι και όχι μόνο. Φωτογραφία: Valery Hache/AFP/Getty Images

στην ανατολική Γάζα, για την ακρίβεια στη γειτονιά Shuja’iyya (που μπορεί να την απαντήσετε και ως Shejaiya), ξεκινούσε ένα άλλο κινηματογραφικό φεστιβάλ. Το όνομα αυτού Karama Gaza Human Rights Film Festival, όπου Karama σημαίνει αξιοπρέπεια στα αραβικά. Ο διοργανωτής του, Saud Aburamadan, αποφάσισε φέτος να το μεταφέρει από την Ιορδανία όπου έχει την έδρα του, στη Γάζα, η οποία δεν έχει ούτε έναν κινηματογράφο από την έναρξη της πρώτης Intifada το 1987.

«Όταν αναζητούσαμε τοποθεσίες για τις προβολές, φτάσαμε στη Shuja’iyya στην ανατολική Γάζα, ένα μεγάλο τμήμα της οποία είχε μετατραπεί σε χαλάσματα. Σταθήκαμε εκεί, πλάι στο κατεστραμμένο τζαμί, περιτριγυρισμένοι από κατεστραμμένα σπίτια σε κάθε κατεύθυνση και έγινε ξεκάθαρο ότι ήταν το κατάλληλο μέρος για τη διεξαγωγή ενός κινηματογραφικού φεστιβάλ για τα ανθρώπινα δικαιώματα«, δήλωσε ο Aburamadan σε συνέντευξή του στο +972 Magazine.

Karama1

Παρακάτω μπορείτε να δείτε ένα βίντεο από το κόκκινο χαλί της διοργάνωσης. Ένα χαλί που ξεδιπλώθηκε στα μέρη που μόλις το περασμένο καλοκαίρι ο ισραηλινός στρατός χρησιμοποίησε ως πεδίο δοκιμών για τα όπλα του. Το κόκκινο, λοιπόν, έχει τη δικιά του συνυποδηλωτική σημασία.

Και αφού στρώθηκε το χαλί, όλοι οι προσκεκλημένοι και οι θεατές του φεστιβάλ περπάτησαν πάνω του, χωρίς διακρίσεις και χωρίς πλήθος παπαράτσι να παρακολουθούν το κάθε τους βήμα, ως ένα άνοιγμα μέσα στα ερείπια. Κι εκεί, ίσως να ένιωσαν -έστω και για μια στιγμή- ότι ο κινηματογράφος μπορεί να προσφέρει κάτι περισσότερο στην ανθρωπότητα από ποπ κορν και έντονη αδρεναλίνη.

Το κινηματογραφικό φεστιβάλ για τα ανθρώπινα δικαιώματα Karama Human Rights Film Festival διεξήχθη από τις 12 ως τις 14 Μαΐου, με προβολές 28 ταινιών (από σύνολο 180 συμμετοχών) από χώρες όπως η Συρία, το Ιράκ, η Αίγυπτος, η Ιορδανία και η Ρωσία. Ανάμεσα στις ταινίες βρέθηκαν τα «I’m Human» (της Razan Haikal, Ιορδανία/Γερμανία, η οποία βρέθηκε και στην Ελλάδα στα τέλη Μαρτίου για το Athens Animfest), «Baghdad Messi» (του Sahim Omar Kalifa, Ιράκ) and «Roshmia» (του Salim Abu
Jabal, Παλαιστίνη).

Φωτογραφία: Tamer Hamam

Φωτογραφία: Tamer Hamam

Karama2

Karama3

Με πληροφορίες από τα +972 Magazine, RT.com, Global Voices, The Guardian και τη σελίδα facebook της διοργάνωσης.

Για το Mixgrill, 16.05.2015




Αρχείο δημοσιεύσεων

indiego

Sternenwandler

Ακούστε το βίντεο κλαμπ The Podcast

Mix Grill Βίντεο κλαμπ The Podcast

Το Lagrimas de oro στο Mixcloud

Το ραδιόφωνο του Lagrimas de oro

Το αρχείο της Blogovision 2012

Το αρχείο της Blogovision 2013


Αρέσει σε %d bloggers: